अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रजानाम् संप्रतेन उत्तरत।अधोलिखितं अनुच्छेदं पठित्वा प्रदत्तप्रजानाम् संप्रतेन उत्तरत।'रामायणम् इतिहासः, न तु पुराणम्' इति हि भारतीया श्रद्धा। या घटना प्रृजत्त तां विवृणोति इतिहासः। किन्तु पुराणं और न। भक्तिश्रद्धिमानम्म् उत्पादनाय कथा कल्पते तत्र। पुराणेषु अपि क्वचित् ऐस्तिकाः अंशाः समाविष्टः भवन्ति इति तु अन्यद् तत्त्। इतिहासग्रन्थे तु यत् वर्यते तत् समग्रं भवति। वर्णनादिषु कविकल्पना लक्षण चेदपि सर्कलं तु जिनमेव। रामायणमभारतयोः ऐतिहासिकताविषये परम्परिकाणां न सन्देहः कद चौड़ाई।किन्तु आद्यिका: इतिहासपुराणयो: भेदस्य अवगमने (ज्ञानतुम्) असमर्थता: सन्ति। येन कथा SYऽte विस्तरेण, सः रम ग्रपि ग्रन्थराशिः पुराणतुल्यः एव इति तेषां मतम् अस्ति। अतः ते रामायणस्य ऐतिहासिकताविषये प्रमाणम् अपक्षन्ते। तद्विषे मानेन पुष्कर भटनागर वर्येण कश्चन सफलः प्रयत्नः कृतः अस्स। मॉडन तन्त्रांश (सॉफ्टवेयर) उपयुज्य सः रामायणे वर्णिताः खगोलीयघटनाः वास्तविका: एव इति सप्रमाणं निरूपितवान् अस्ति।
एकपाद उत्तर रामायणम् किम्?या घटना प्रृजत्त तां क: विवृणोति?पूर्णवाक्येन उत्तर- किन्तु स्वुनिकाः कस्मिन् असमर्थः सन्ति?पुराणेषु का कल्पते?भाषिककार्यम्- 'मोदन तन्त्रांश'। अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?(क) आधुनिक(ख) तन्त्रांश(ग) तन्त्रांश:(घ) आधुनिक:अनुच्छेद अनुच्छेद कल्पते ’इति क्रियाया: श्रृपदं किम्?(क) उत्पादनाय(ख) भक्तिश्रद्धांशनाम्(गा) तत्र(घना) कथा'उपयोगं कृत्वा' अनयोः पदयोः स्थानेः पदम् अनुच्छेदे प्रयुक्तम्?(क) उपयुज्य (ख) उपक्षन्ते (ग) उपयोगय (घ) प्रयुज्यउपरिल उपवास अनुच्छेदस्य कृते समुचितं शीर्षकं लिखत।अपठित गद और
उत्तर
(i) इतिहास:(ii) इतिहास:(i) किन्तु अनुुनिका: इतिहासपुराणयोः भेदस्य अवगमने (ज्ञानतुम्) असमर्थताः सन्ति।(ii) पुराणेषु भक्तिश्रद्धानम्म् उत्पादनाय कथा कल्पते।(i) (ख) तन्त्रांश(ii) (घ) कथा(iii) (क) उपयुज्यऐतिहासिक काव्यं रामायणम्।कक्षा 10 संस्कृत अध्याय 2 महत्वपूर्ण प्रश्नपत्र लेखन
सुकन्या कोलकतनगरे छात्रावाससेवरसती। सा विद्यालय तो शिक्षाभ्रमणय भुवमेनं गन्तुम् अर्थति। एतद। र्थम् अनुमतिं राशिं च प्राप्तुं सा नवदिल्लीस्थं पितरं प्रति अक्षरम् एकं लिखि। मञ्जूषत: पानि विचित्य पत्रे रिक्तस्थानन् पूर्वायन्तु।
छात्रावास:राजकीय: विद्यालय:(i) _________तिथि: 25-2-20XXमाननीया: (ii) __________,सादरं प्रणमामि।भव सो पत्रन प्राप्तम्। मम (iii) _________ परीक्षा समाप्ता परीक्षाप्राति अतिशोभनानि जातानि। /वत् परीक्षापरिणम: न आगच्छति तावत् आगमिमासस्य प्रथमसंगे (iv) _________ विद्यालयस्य अध्यापिकाः अस्मान् शैक्षिक भ्रमणय (v) _________ नित्यंति। अहम् अपि ताभिः (vi) _________ गन्तुम् अर्थमिति। एतदर्थम् मया कक्षाध्यापिकायै (vii) _________ रूप्यकानि दातव्यान सन्ति संति। अतः यदि अनुमति: (viii) _________ तर्हि अहम् अपि गच्छेयम्। ज्ञानवर्धनार्थम् एतत् अतच्य अवसरं च पश्यामि। अतः पृष्ठ उपर्युक्तां राशिं प्रेषयित्वा माम् अनुगृहीतां कुर्वन्तु।सर्वेभ्यः मम (ix) _________ निवेदनीयाः।
भवतां प्रिया (x) _________सुकन्यामज्जूषाः- प्रणामाः, सह, कलक, संकेत, पञ्च घम्, पितृवर्यः, 110019, भुवनेश्वरम्, प्रथमसत्रया, मम, पुत्रीअस्वस्थ अवस्था: हेतो: दिनद्वयस्य अवकाशार्थम् प्रधानाचार्य की लिखित प्रार्थना प्रार्थनापत्रे मजुमयाः पानिि चित्वा रिक्तस्थानि पूरित-
परीक्षाभवनम्आदरणीया: (i) ________विषय- अवकाशप्राप्तये निवेदनम्।सविनय (ii) ________ अस्ति यत् अहं (iii) ________ आक्रान्त: अस्मि। एतस्मात कारण। विद्यालयम् आग बटम् (iv) ________ अस्मि। अतः मह्यम् (v) ________ अवकाशं प्रदाय (vi) ________ अनुगृहणन्तु एतयोः दयायोः अध्ययनस्य या (vii) ________ भविष्यति ताम् (viii) ________ यति। (झ) ________
भवदीय:श्लोक, ख, गदिनांक: (x) ________
मञ्जूषा- दूरीकर्तुम्, हानिः, धन्यवादः, दिनद्वयस्य, प्रधानाचार्यः, असमर्थः, माम्, तीव्रज्वरेण, निवृतम्, 20-8-20…पत्र लेखन
उत्तर
मैं। तो, ii। पितृवर्य:, iii। प्रथमस्रिया, iv। मम, वि। भुवनेश्वरम्, vi पजचथम्, vii। स्क्रीनशॉट, viii प्रणामा:, ix। पुत्री, एक्स। 110019मैं। प्रधानाचार्य:, ii। निसिंघम, iii। तीव्रज्वरन, iv। असमर्थ:, वी। दिनद्वयस्य, vi। मामा, vii हानि:, viii दूरीकर्तुम्, ix। धन्यवाद:, एक्स। 20-8-20 ...।
1. स्वपितरं प्रति लिखितम् अधः पत्रं मञ्जूषाप्रदत्तशब्दैः पूरयित्वा पुनः लिखित -(1/2 X 10 = 5)इसका अर्थ हुआ कि आपको अपने पिता को लिखे गए निम्नलिखित पत्र को आपको मञ्जूषा की सहायता से पूरा करना है और अपनी उत्तर पुस्तिका पर दोबारा लिखना है।(इस पत्र में आपको हर एक रिक्त स्थान के लिए आधा अंक निर्धारित होता है अर्थात पूरे प्रश्न के पांच अंक होते हैं और यदि आप इस प्रश्न में शब्दों को सही जगह रख दें तो यहाँ आपके अंक कटने की सम्भावना बिलकुल नहीं होती क्योंकि आपको केवल मञ्जूषा से जैसे के तैसे शब्दों को लिखना होता है।)(आपको इस तरह से पत्र दिया होता है )गोदवरीछात्रावासात्
दिनाङ्कः ..............
माननीया: पितृवर्याः !सादरं (i).................अत्र कुशलं तत्राप्यस्तु। मम (ii)....................समाप्ता। परिक्षापत्राणि अतिशोभनानि जातानि। परिक्षा परिणामश्च (iii)...................प्रथमसप्ताहे उद्घोषयिष्यते। अत्रान्तरे, अस्माकं विद्यालयस्य (iv)........................ अस्मान् शैक्षनिकभ्रमणाय मुम्बईतः नातिदूरे एकस्मिन् (v).................स्थिताम् एलोरा -गुहां प्रति (vi)...................। अत्र प्राचिनानि शिवमन्दिराणि सन्ति। अहमपि तत्र गन्तुम् (vii)..........................। एतदर्थम् अस्माभिः (viii)................ रुप्यकाणि दातव्यानि सन्ति। कृपया (ix)........................उपर्युक्तां राशिं संप्रेष्य माम् अनुगृहीतां कुर्वन्तु। गृहे सर्वेभ्यः मम (x) ....................... निवेदनीयः।भवतां प्रियपुत्रीमदालसा
मञ्जूषा -
प्रणामाञ्जलि, अध्यापकाः, धनादेशद्वारा, पञ्चशतम्, द्वीपे, इच्छामि, नेष्यन्ति, प्रणमामि, आगामिमासस्य, अर्धवार्षिकपरिक्षामञ्जूषा में दिए गए शब्दों का हिंदी अनुवाद - (दोनों हाथों को एक साथ जोड़कर प्रणाम करना ,अध्यापक ,धन के लिए जैसा आदेश हो ,पञ्च सौ ,द्वीप ,इच्छा करना ,ले जा रहे हैं ,दंडवत प्रणाम ,आने वाले महीने के ,वर्ष के बीच में होने वाली परीक्षा )उत्तर -
गोदवरीछात्रावासात्
दिनाङ्कः ..............
माननीया: पितृवर्याः !सादरं (i)...प्रणमामि....अत्र कुशलं तत्राप्यस्तु। मम (ii)...अर्धवार्षिकपरिक्षा... समाप्ता। परिक्षापत्राणि अतिशोभनानि जातानि। परिक्षा परिणामश्च (iii)...आगामिमासस्य... प्रथमसप्ताहे उद्घोषयिष्यते। अत्रान्तरे, अस्माकं विद्यालयस्य (iv)... अध्यापकाः...... अस्मान् शैक्षनिकभ्रमणाय मुम्बईतः नातिदूरे एकस्मिन् (v)... द्वीपे...स्थिताम् एलोरा -गुहां प्रति (vi)...नेष्यन्ति....। अत्र प्राचिनानि शिवमन्दिराणि सन्ति। अहमपि तत्र गन्तुम् (vii)...इच्छामि...। एतदर्थम् अस्माभिः (viii)...पञ्चशतम्..... रुप्यकाणि दातव्यानि सन्ति। कृपया (ix)...धनादेशद्वारा...उपर्युक्तां राशिं संप्रेष्य माम् अनुगृहीतां कुर्वन्तु। गृहे सर्वेभ्यः मम (x) ....प्रणामाञ्जलि.... निवेदनीयः।भवतां प्रियपुत्री
मदालसा
2. मित्रं प्रति अधोलिखितम् पत्रं मञ्जूषा -प्रदत्तशब्दैः पूरीयत्वा पुनः लिखत।इसका अर्थ हुआ कि आपको मित्र को लिखे गए निम्नलिखित पत्र को मञ्जूषा की सहायता से पूरा करना है और अपनी उत्तर पुस्तिका पर दोबारा लिखना है।सरस्वती -छात्रावासः ।तिथिः ................प्रियं मित्र। (i).................सस्नेहं नमः।अत्र कुशलं तत्रास्तु गतसप्ताहे अस्माकं (ii)................. संस्कृतसम्भाषण -शिबिरम् (iii)................... आसीत्। चतुर्दशदिनानि यावत् वयं संस्कृत - संभाषणस्य (iv).................... अकुर्म । तत्र एकस्याः लघुनाटिकायाः (v).................... अपि अभवत्। अहं तु विदूषकस्य (vi)................ कृतवान्। सर्वे जनाः हसित्वा हसित्वा (vii)................. अकुर्वन्। अहम् इदानी सर्वदा संस्कृतेन एव (viii).......................। भवान् अपि संस्कृतेन संभाषणस्य अभ्यासं (ix) ..............। पितरौ (x)......................मम प्रणामाञ्जलिं निवेदयतु।भवतः मित्रम् ,रवीन्द्रः।
मञ्जूषा -
अभिनयम् ,अभ्यासम् ,प्रति ,विद्यालये ,मञ्चनम् ,आयोजितम् ,करतलध्वनिम् ,वदामि ,रमेश ! करोतुमञ्जूषा में दिए गए शब्दों का हिंदी अनुवाद - (अभिनय ,अभ्यास ,कि ओर ,विद्यालय मे ,मञ्च पर अभिनय प्रस्तुत करना, आयोजन करना ,तालियों की गूँज ,मैं बोलूँगा ,रमेश ! करेंगे)उत्तर -सरस्वती -छात्रावासः ।तिथिः ................प्रियं मित्र। (i).... रमेश !.....सस्नेहं नमः।अत्र कुशलं तत्रास्तु गतसप्ताहे अस्माकं (ii)..विद्यालये.. संस्कृतसम्भाषण -शिबिरम् (iii)...आयोजितम्.... आसीत्। चतुर्दशदिनानि यावत् वयं संस्कृत - संभाषणस्य (iv)...अभ्यासम्.... अकुर्म । तत्र एकस्याः लघुनाटिकायाः (v)... मञ्चनम्.... अपि अभवत्। अहं तु विदूषकस्य (vi)....अभिनयम्.... कृतवान्। सर्वे जनाः हसित्वा हसित्वा (vii)... करतलध्वनिम्... अकुर्वन्। अहम् इदानी सर्वदा संस्कृतेन एव (viii)... वदामि...। भवान् अपि संस्कृतेन संभाषणस्य अभ्यासं (ix) ...करोतु...। पितरौ (x)...प्रति...मम प्रणामाञ्जलिं निवेदयतु।भवतः मित्रम् ,रवीन्द्रः।
प्रश्न-1 कस्मिन वेदे गायत्री छंदस्य सर्वाधिक प्रयोगोSभवत् ?प्रश्न 1 - एकपदेन उत्तरत (मौखिक-अभ्यासार्थम्) –(i) सूर्योदयभूमिः अरुणाचलः कैः सुशोभिता?(ii) अरुणाचले कति नद्यः वहन्ति?(iii) अरुणाचलस्य पर्यावरणं कीदृशम्?(iv) देवानामपि देवः कः कथ्यते?(v) अरुणाचलस्य राजधानी का?(vi) लामासम्प्रदायस्य प्रमुखं पर्व किम्?(vii) अरुणाचलस्य विशिष्टः राजपशुः कः?(viii) 'तवाङ्ग गोम्पा' केषां मठः?
उत्तराणि –
(i) सूर्योदयभूमिः अरुणाचलः कैः सुशोभिता?उत्तराणि – हिमाद्रितुङ्ग श्रृङ्गैः।
(ii) अरुणाचले कति नद्यः वहन्ति?उत्तराणि – पञ्चाशदधिकाः।
(iii) अरुणाचलस्य पर्यावरणं कीदृशम्?उत्तराणि – शुद्धम्।
(iv) देवानामपि देवः कः कथ्यते?उत्तराणि – मोपीनः।
(v) अरुणाचलस्य राजधानी का?उत्तराणि – ईटानगरम्।
(vi) लामासम्प्रदायस्य प्रमुखं पर्व किम्?उत्तराणि – लोसर।
(vii) अरुणाचलस्य विशिष्टः राजपशुः कः?उत्तराणि – मिथुनः।
(viii) 'तवाङ्ग गोम्पा' केषां मठः?उत्तराणि – बौद्धानाम्।
प्रश्न 2 - एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकवाक्येन लिख्यन्ताम् –(i) अरुणः कस्य पर्यायः?(ii) सूर्योदयभूमिः इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?(iii) अरुणाचलप्रदेशस्य जनजातिनां प्रमुखानि आजिविकासाधनानि कानि सन्ति?(iv) 'ओरिया' इति केषां प्रमुखं पर्व?(v) लामासम्प्रदायस्य 'लोसर' इति पर्व कदा मान्यते?(vi) 'मोपिन' इति कीदृशं पर्व अस्ति?(vii) 'ओणम्' इति केषां राज्यवासिनां प्रसिद्धं पर्व?
उत्तराणि –
(i) अरुणः कस्य पर्यायः?उत्तराणि – अरुणः सूर्यस्य पर्यायः।
(ii) सूर्योदयभूमिः इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?उत्तराणि – सूर्योदयभूमिः इति पदं अरुणाचलाय प्रयुक्तम्।
(iii) अरुणाचलप्रदेशस्य जनजातिनां प्रमुखानि आजिविकासाधनानि कानि सन्ति?उत्तराणि – अरुणाचलप्रदेशस्य जनजातिनां प्रमुखानि आजिविका साधनानि कृषिः, शिल्पकला, वनसम्पद् च सन्ति।
(iv) 'ओरिया' इति केषां प्रमुखं पर्व?उत्तराणि – 'ओरिया' इति वाङ्चो जनजातिनां प्रमुखं पर्व।
(v) लामासम्प्रदायस्य 'लोसर' इति पर्व कदा मान्यते?उत्तराणि – लामासम्प्रदायस्य 'लोसर' इति पर्व फरवरी मासे मान्यते।
(vi) 'मोपिन' इति कीदृशं पर्व अस्ति?उत्तराणि – 'मोपिन' इति 'होली' सदृशं पर्व अस्ति।
(vii) 'ओणम्' इति केषां राज्यवासिनां प्रसिद्धं पर्व?उत्तराणि – 'ओणम्' इति 'केरल' राज्यवासिनां प्रसिद्धं पर्व।
प्रश्न 3 - एतानि वाक्यानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणम् क्रियताम् - यथा - कथनम् - अरुणाचलप्रदेशे पञ्चाशदधिकाः नद्यः प्रवहन्ति। प्रश्नः - अरुणाचलप्रदेशे कति नद्यः प्रवहन्ति?
उत्तराणि
(i)
अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।
-------------------
(ii)
अरुणाचले अनेके उत्सवाः मान्यन्ते।
-------------------
(iii)
अरुणाचलप्रदेशस्य राजधानी ईटानगरम् अस्ति।
-------------------
(iv)
'ओरिया' इति पर्वणि अरुणाचले कृषिभूमिपूजनं सामाजिककार्यं च भवति।
-------------------
(v)
भीष्म-नगर-दुर्गस्य अवशेषाः आर्य-काल-संस्कृति-सम्पद्-परिचायकाः।
-------------------
उत्तराणि –
उत्तराणि
(i)
अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः।
कस्य?
(ii)
अरुणाचले अनेके उत्सवाः मान्यन्ते।
कुत्र?
(iii)
अरुणाचलप्रदेशस्य राजधानी ईटानगरम् अस्ति।
का?
(iv)
'ओरिया' इति पर्वणि अरुणाचले कृषिभूमिपूजनं सामाजिककार्यं च भवति।
कदा/कस्मिन्?
(v)
भीष्म-नगर-दुर्गस्य अवशेषाः आर्य-काल-संस्कृति-सम्पद्-परिचायकाः।
कस्य?
प्रश्न 4 - अधोलिखितवाक्येषु स्थूलपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि? –
यथा - अहम् भवतां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छामि।
छात्राणां कृते/ छात्रेभ्यः
(i)
प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि।
--------------------------
(ii)
सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं स्पृशति।
--------------------------
(iii)
अहं चिन्तयामि यत् अरुणः तु सूर्यस्य पर्यायः।
--------------------------
(iv)
कृषिः, शिल्पकला, वनसंपद् च एतेषां प्रमुखानि आजिविकासाधनानि।
--------------------------
(v)
इदम् 'अप्रैल' इति मासे मान्यते।
--------------------------
(vi)
अधुना तु वयम् एतानि द्रष्टुम् उत्सुकाः स्मः।
--------------------------
(vii)
अत्र अनेके प्रमुखोत्सवाः।
--------------------------
उत्तराणि –
यथा - अहम् भवतां जिज्ञासां शमयितुम् इच्छामि।
छात्राणां कृते/ छात्रेभ्यः
(i)
प्रथमं तु अहम् एव एकं प्रश्नं पृच्छामि।
पर्यटनाधिकारिणे
(ii)
सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इमं स्पृशति।
अरुणाचलप्रदेशाय
(iii)
अहं चिन्तयामि यत् अरुणः तु सूर्यस्य पर्यायः।
हिमांशवे
(iv)
कृषिः, शिल्पकला, वनसंपद् च एतेषां प्रमुखानि आजिविकासाधनानि।
जनजातिभ्यः
(v)
इदम् 'अप्रैल' इति मासे मान्यते।
मोपिन-पर्वणे
(vi)
अधुना तु वयम् एतानि द्रष्टुम् उत्सुकाः स्मः।
पर्यटनस्थलेभ्यः
(vii)
अत्र अनेके प्रमुखोत्सवाः।
अरुणाचलप्रदेशाय
प्रश्न 5 - अत्र लिखिते गद्यांशे रिक्तस्थानानां पूर्तिं 'इदम्' इति सर्वनामपदस्य उचितरुपैः कुरुत –
अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः। ---------------- प्रदेशस्य अस्ति हिमाद्रितुङ्गश्रृङ्गैः सुशोभिता भूमिः। एवञ्च अस्ति विपुलवनसम्पदा ----------------- प्रदेशे। ---------------- प्रदेशात् एव वहति लोहिताख्या नदी। सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् ---------------- प्रदेशम् एव स्पृशति। ------------------- प्रदेशेन एव जीवन्ति --------------- प्रदेशस्य जनाः। अद्भुतः सौन्दर्यमयः एव ------------------- प्रदेशः।
उत्तराणि –
अरुणस्य प्रदेशः अरुणाचलः। अस्य प्रदेशस्य अस्ति हिमाद्रितुङ्गश्रृङ्गैः सुशोभिता भूमिः। एवञ्च अस्ति विपुलवनसम्पदा अस्मिन् प्रदेशे। अस्मात् प्रदेशात् एव वहति लोहिताख्या नदी। सूर्यस्य प्रकाशः सर्वप्रथमम् इदम् प्रदेशम् एव स्पृशति। अनेन प्रदेशेन एव जीवन्ति अस्य प्रदेशस्य जनाः। अद्भुतः सौन्दर्यमयः एव अयम् प्रदेशः।
प्रश्न 6 - विशेष्यैः सह समुचितविशेषणानि योजयत –
विशेषणानि
विशेष्यानि
उत्तराणि
(i)
विविधवर्णमनोहरा
पर्व
--------------------
(ii)
प्रमुखानि
राजपशुः
--------------------
(iii)
सामाजिकम्
आजीविकासाधनानि
--------------------
(iv)
अन्यत्
ऐतिहासिकस्थलानि
--------------------
(v)
मनोरमाः
कार्यम्
--------------------
(vi)
दर्शनीयानि
प्रकृतिः
--------------------
(vii)
गोमहिषसदृशः
फलसमृद्धविटपाः
--------------------
उत्तराणि –
विशेषणानि
विशेष्यानि
(i)
विविधवर्णमनोहरा
प्रकृतिः
(ii)
प्रमुखानि
आजीविकासाधनानि
(iii)
सामाजिकम्
कार्यम्
(iv)
अन्यत्
पर्व
(v)
मनोरमाः
फलसमृद्धविटपाः
(vi)
दर्शनीयानि
ऐतिहासिकस्थलानि
(vii)
गोमहिषसदृशः
राजपशुः
